Vắc-xin COVID-19

Thông tin cơ bản về vắc xin chống COVID-19
Nghiên cứu chế tạo Vaccine tại NIAID’s Vaccine Research Center, HHS
Phỏng vẫm Stephan Becker (Virologe) về việc vaccins có thể sản xuất nhanh hay không

Vắc-xin COVID-19 là bất kỳ công nghệ vắc-xin nào có khả năng cung cấp khả năng miễn dịch thu được chống lại bệnh do coronavirus 2019 (COVID ‑ 19). Công việc trước đây để phát triển vắc-xin chống lại các bệnh do coronavirus gây ra là SARSMERS đã củng cố kiến thức về cấu trúc và chức năng của coronavirus, điều này đã thúc đẩy sự phát triển vào đầu năm 2020 của các nền tảng công nghệ khác nhau cho vắc-xin COVID-19.[1]

Tính đến tháng 10 năm 2020, có 321 ứng viên vắc xin đang được phát triển trên toàn thế giới, tăng gấp 2,5 lần kể từ tháng 4.[2] Vào tháng 11, 56 ứng cử viên vắc xin đang được nghiên cứu lâm sàng : cụ thể là 41 trong các thử nghiệm Giai đoạn I – II và 15 trong các thử nghiệm Giai đoạn II – III .[2][3][4][5] Chưa có ứng cử viên vắc xin nào hoàn thành thử nghiệm Giai đoạn III. Vào tháng 11 năm 2020, Pfizer Inc,[6] Moderna [7]Đại học Oxford (phối hợp với AstraZeneca ),[8][9] đã công bố kết quả khả quan từ các phân tích tạm thời về các thử nghiệm vắc xin Pha III của họ.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Liên minh Đổi mới Chuẩn bị sẵn sàng Dịch bệnh (CEPI) và Quỹ Gates (GF) đang cam kết tài trợ và các nguồn lực tổ chức cho viễn cảnh rằng một số loại vắc-xin sẽ cần thiết để ngăn ngừa tiếp tục lây nhiễm COVID-19.[10] CEPI, đang thiết lập một quỹ 2 tỷ USD trên toàn thế giới để đầu tư và phát triển nhanh chóng các ứng cử viên vắc-xin,[11] chỉ ra vào tháng 9 rằng dữ liệu lâm sàng để hỗ trợ việc cấp phép có thể có sẵn vào cuối năm 2020.[2] Vào ngày 4 tháng 5 năm 2020, WHO đã tổ chức một chương trình từ thiện đã nhận được 8.1 tỷ USD cam kết từ bốn mươi quốc gia để hỗ trợ phát triển nhanh chóng vắc-xin để ngăn ngừa nhiễm trùng COVID-19.[12] Đồng thời, WHO cũng thông báo về việc triển khai "Thử nghiệm đoàn kết" quốc tế để đánh giá đồng thời một số ứng viên vắc xin đạt thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn II – III .[13]

Những nỗ lực tạo ra vắc-xin coronavirus trước đó

Nhiều loại vắc-xin dùng cho động vật đã được sản xuất để phòng chống các bệnh do coronavirus gây ra, bao gồm virus corona ở chim, virus corona ở chóvirus corona ở mèo.[14]

Các nỗ lực trước đó trong việc phát triển vắc-xin phòng chống những virus trong họ Coronaviridae gây bệnh ở người, cụ thể là SARS-CoV gây hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) và MERS-CoV gây hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS). Vắc-xin phòng chống SARS[15] và MERS[16] đã được thử nghiệm trên các mô hình động vật không phải con người. Đến năm 2020, chưa có vắc-xin chữa và bảo vệ dành cho SARS mà cho thấy sự an toàn và hiệu quả trên người.[17][18] Theo một số tài liệu nghiên cứu xuất bản từ 2005 đến 2006, xác định và phát triển một loại vắc-xin mới và thuốc để điều trị SARS là một trong những ưu tiên của chính phủ và các cơ quan sức khỏe công cộng trên toàn thế giới.[19][20][21]

Cũng chưa có vắc-xin phòng chống MERS nào được kiểm chứng.[22] Khi MERS trở nên phổ biến, các nghiên cứu SARS đã tồn tại trước đó được tin rằng có thể sẽ cung cấp một bản mẫu hữu ích trong việc phát triển vắc-xin và liệu pháp chữa trị cho bệnh nhân nhiễm MERS-CoV.[17][23] Đến tháng 3 năm 2020 có 1 vắc-xin MERS (gốc DNA) đã hoàn thiện pha I thử nghiệm lâm sàng trên con người,[24] và ba loại khác đang trong quá trình phát triển, tất cả đều là vắc-xin vector virus, hai vector virus Adeno (ChAdOx1-MERS,[25][26] BVRS-GamVac[27]) và một vector MVA (MVA-MERS-S[28]).[29]

Nỗ lực năm 2020

SARS-CoV-2 được xác định vào cuối năm 2019 là nguyên nhân gây nên một căn bệnh sau đó được đặt tên là COVID-19. Một đợt bùng phát phạm vi toàn cầu trong năm 2020 và cuối cùng được tuyên bố đại dịch, dẫn đến việc đầu tư đáng kể vào quá trình nghiên cứu để phát triển vắc-xin.[30][31] Nhiều tổ chức sử dụng bộ gen được công bố để phát triển một loại vắc xin có thể có khả năng chống lại SARS-CoV-2.[32][33][34] Có khoảng 35 công ty và viện hàn lâm tham gia quá trình phát triển vắc-xin,[35] trong đó ba dự án vắc-xin được hỗ trợ bởi Liên minh Đổi mới Chuẩn bị Dịch bệnh (CEPI), bao gồm những dự án bởi công ty công nghệ sinh học Moderna,[36] Dược phẩm Inovio, và Đại học Queensland.[37] Khoảng 300 nghiên cứu lâm sàng đang diễn ra tính đến tháng 3 năm 2020.[38]

Đang trong quá trình thử nghiệm lâm sàng

Tiền thử nghiệm lâm sàng

Những tin đồn và thông tin sai lệch

Truyền thông trên các mạng xã hội đã thúc đẩy một thuyết âm mưu cho rằng virus đằng sau COVID-19, SARS-CoV-2, đã được biết đến từ trước và đã có vắc-xin, nhưng thực tế là vẫn chưa có. Các tài liệu nghiên cứu được các bài viết truyền thông xã hội dẫn nguồn là các nghiên cứu đã tồn tại về giải mã trình tự bộ gen và vắc-xin cho những chủng coronavirus khác, ví dụ như SARS coronavirus.[64][65]

Chú thích

  1. ^ Diamond, Michael S; Pierson, Theodore C (13 tháng 5 năm 2020). “The challenges of vaccine development against a new virus during a pandemic”. Cell Host and Microbe. 27 (5): 699–703. doi:10.1016/j.chom.2020.04.021. PMC 7219397. PMID 32407708.
  2. ^ a ă â Le, Tung Thanh; Cramer, Jakob P.; Chen, Robert; Mayhew, Stephen (4 tháng 9 năm 2020). “Evolution of the COVID-19 vaccine development landscape”. Nature Reviews Drug Discovery. 19 (10): 667–68. doi:10.1038/d41573-020-00151-8. ISSN 1474-1776. PMID 32887942.
  3. ^ “COVID-19 vaccine development pipeline (Refresh URL to update)”. Vaccine Centre, London School of Hygiene and Tropical Medicine. 16 tháng 11 năm 2020. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2020.
  4. ^ “COVID-19 vaccine tracker (Choose vaccines tab, apply filters to view select data)”. Milken Institute. 16 tháng 11 năm 2020. Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2020. Tóm lược dễ hiểu.
  5. ^ “Draft landscape of COVID 19 candidate vaccines”. World Health Organization. 12 tháng 11 năm 2020. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2020.
  6. ^ “Pfizer and BioNTech Announce Vaccine Candidate Against COVID-19 Achieved Success in First Interim Analysis from Phase 3 Study”. Pfizer. Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2020.
  7. ^ “Moderna's COVID-19 Vaccine Candidate Meets its Primary Efficacy Endpoint in the First Interim Analysis of the Phase 3 COVE Study | Moderna, Inc”. investors.modernatx.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2020.
  8. ^ “AZD1222 vaccine met primary efficacy endpoint in preventing COVID-19”. www.astrazeneca.com (bằng tiếng Anh).
  9. ^ “Oxford University breakthrough on global COVID-19 vaccine”. www.research.ox.ac.uk (bằng tiếng Anh).
  10. ^ Gates, Bill (30 tháng 4 năm 2020). “The vaccine race explained: What you need to know about the COVID-19 vaccine”. The Gates Notes. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 5 năm 2020. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2020.
  11. ^ “CEPI welcomes UK Government's funding and highlights need for $2 billion to develop a vaccine against COVID-19”. Coalition for Epidemic Preparedness Innovations, Oslo, Norway. 6 tháng 3 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2020.
  12. ^ Wake, Damon (4 tháng 5 năm 2020). “EU spearheads $8 billion virus fundraiser”. Yahoo Finance. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 6 năm 2020. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2020.
  13. ^ “Update on WHO Solidarity Trial – Accelerating a safe and effective COVID-19 vaccine”. World Health Organization. 27 tháng 4 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2020. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2020. It is vital that we evaluate as many vaccines as possible as we cannot predict how many will turn out to be viable. To increase the chances of success (given the high level of attrition during vaccine development), we must test all candidate vaccines until they fail. [The] WHO is working to ensure that all of them have the chance of being tested at the initial stage of development. The results for the efficacy of each vaccine are expected within three to six months and this evidence, combined with data on safety, will inform decisions about whether it can be used on a wider scale.
  14. ^ Cavanagh, Dave (2003). “Severe acute respiratory syndrome vaccine development: Experiences of vaccination against avian infectious bronchitis coronavirus”. Avian Pathology. 32 (6): 567–582. doi:10.1080/03079450310001621198. PMID 14676007.
  15. ^ Gao, Wentao; Tamin, Azaibi; Soloff, Adam; d'Aiuto, Leonardo; Nwanegbo, Edward; Robbins, Paul D.; Bellini, William J.; Barratt-Boyes, Simon; Gambotto, Andrea (2003). “Effects of a SARS-associated coronavirus vaccine in monkeys”. The Lancet. 362 (9399): 1895–1896. doi:10.1016/S0140-6736(03)14962-8. PMID 14667748.
  16. ^ Kim, Eun; Okada, Kaori; Kenniston, Tom; Raj, V. Stalin; Alhajri, Mohd M.; Farag, Elmoubasher A.B.A.; Alhajri, Farhoud; Osterhaus, Albert D.M.E.; Haagmans, Bart L.; Gambotto, Andrea (2014). “Immunogenicity of an adenoviral-based Middle East Respiratory Syndrome coronavirus vaccine in BALB/C mice”. Vaccine. 32 (45): 5975–5982. doi:10.1016/j.vaccine.2014.08.058. PMID 25192975.
  17. ^ a ă Jiang, Shibo; Lu, Lu; Du, Lanying (2013). “Development of SARS vaccines and therapeutics is still needed”. Future Virology. 8 (1): 1–2. doi:10.2217/fvl.12.126.
  18. ^ “SARS (severe acute respiratory syndrome)”. National Health Service. ngày 5 tháng 3 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2020.
  19. ^ Greenough, Thomas C.; Babcock, Gregory J.; Roberts, Anjeanette; Hernandez, Hector J.; Thomas, Jr., William D.; Coccia, Jennifer A.; Graziano, Robert F.; Srinivasan, Mohan; Lowy, Israel; Finberg, Robert W.; Subbarao, Kanta; Vogel, Leatrice; Somasundaran, Mohan; Luzuriaga, Katherine; Sullivan, John L.; Ambrosino, Donna M. (ngày 15 tháng 2 năm 2005). “Development and Characterization of a Severe Acute Respiratory Syndrome–Associated Coronavirus–Neutralizing Human Monoclonal Antibody That Provides Effective Immunoprophylaxis in Mice”. The Journal of Infectious Diseases. 191 (4): 507–14. doi:10.1086/427242. PMID 15655773. Đã bỏ qua tham số không rõ |displayauthors= (gợi ý |display-authors=) (trợ giúp)
  20. ^ Tripp, Ralph A.; Haynes, Lia M.; Moore, Deborah; Anderson, Barbara; Tamin, Azaibi; Harcourt, Brian H.; Jones, Les P.; Yilla, Mamadi; Babcock, Gregory J.; Greenough, Thomas; Ambrosino, Donna M.; Alvarez, Rene; Callaway, Justin; Cavitt, Sheana; Kamrud, Kurt; Alterson, Harold; Smith, Jonathan; Harcourt, Jennifer L.; Miao, Congrong; Razdan, Raj; Comer, James A.; Rollin, Pierre E.; Ksiazek, Thomas G.; Sanchez, Anthony; Rota, Paul A.; Bellini, William J.; Anderson, Larry J. (tháng 9 năm 2005). “Monoclonal antibodies to SARS-associated coronavirus (SARS-CoV): Identification of neutralizing and antibodies reactive to S, N, M and E viral proteins”. Journal of Virological Methods. 128 (1–2): 21–8. doi:10.1016/j.jviromet.2005.03.021. PMID 15885812. Đã bỏ qua tham số không rõ |displayauthors= (gợi ý |display-authors=) (trợ giúp)
  21. ^ Roberts, Anjeanette; Thomas, William D.; Guarner, Jeannette; Lamirande, Elaine W.; Babcock, Gregory J.; Greenough, Thomas C.; Vogel, Leatrice; Hayes, Norman; Sullivan, John L.; Zaki, Sherif; Subbarao, Kanta; Ambrosino, Donna M. (tháng 3 năm 2006). “Therapy with a Severe Acute Respiratory Syndrome–Associated Coronavirus–Neutralizing Human Monoclonal Antibody Reduces Disease Severity and Viral Burden in Golden Syrian Hamsters”. The Journal of Infectious Diseases. 193 (5): 685–92. doi:10.1086/500143. PMID 16453264. Đã bỏ qua tham số không rõ |displayauthors= (gợi ý |display-authors=) (trợ giúp)
  22. ^ Shehata, M.M., Gomaa, M.R., Ali, M.A. et al. Middle East respiratory syndrome coronavirus: a comprehensive review. Front. Med. 10, 120–136 (2016). doi:10.1007/s11684-016-0430-6
  23. ^ Butler, Declan (tháng 10 năm 2012). “SARS veterans tackle coronavirus”. Nature. 490 (7418): 20. Bibcode:2012Natur.490...20B. doi:10.1038/490020a. PMID 23038444.
  24. ^ “Safety and immunogenicity of an anti-Middle East respiratory syndrome coronavirus DNA vaccine: a phase 1, open-label, single-arm, dose-escalation trial”. doi:10.1016/S1473-3099(19)30266-X. PMID 31351922. Chú thích journal cần |journal= (trợ giúp)
  25. ^ “Safety and Immunogenicity of a Candidate MERS-CoV Vaccine (MERS001)”. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  26. ^ “Safety and Immunogenicity of a Candidate MERS-CoV Vaccine (MERS002)”. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  27. ^ “Study of Safety and Immunogenicity of BVRS-GamVac”. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  28. ^ “Safety, Tolerability and Immunogenicity of Vaccine Candidate MVA-MERS-S”. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  29. ^ “Recent Advances in the Vaccine Development Against Middle East Respiratory Syndrome-Coronavirus”. doi:10.3389/fmicb.2019.01781. PMID 31428074. Chú thích journal cần |journal= (trợ giúp)
  30. ^ Fauci, Anthony S.; Lane, H. Clifford; Redfield, Robert R. (ngày 28 tháng 2 năm 2020). “Covid-19 — Navigating the Uncharted”. New England Journal of Medicine. doi:10.1056/nejme2002387. ISSN 0028-4793.
  31. ^ Gates, Bill (ngày 28 tháng 2 năm 2020). “Responding to Covid-19 — A Once-in-a-Century Pandemic?”. New England Journal of Medicine. doi:10.1056/nejmp2003762. ISSN 0028-4793.
  32. ^ a ă Steenhuysen J, Kelland K (ngày 24 tháng 1 năm 2020). “With Wuhan virus genetic code in hand, scientists begin work on a vaccine”. Reuters. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2020.
  33. ^ Praveen Duddu. Coronavirus outbreak: Vaccines/drugs in the pipeline for Covid-19 Lưu trữ 2020-02-19 tại Wayback Machine. clinicaltrialsarena.com ngày 19 tháng 2 năm 2020.
  34. ^ Lee, Jaimy (ngày 7 tháng 3 năm 2020). “These nine companies are working on coronavirus treatments or vaccines — here's where things stand”. MarketWatch. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2020.
  35. ^ By Laura Spinney, Wed 18 Mar 2020 06.32 EDT "When will a coronavirus vaccine be ready?" The Guardian
  36. ^ Ziady, Hanna (ngày 26 tháng 2 năm 2020). “Biotech company Moderna says its coronavirus vaccine is ready for first tests”. CNN. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2020.
  37. ^ a ă Devlin, Hannah (ngày 24 tháng 1 năm 2020). “Lessons from SARS outbreak help in race for coronavirus vaccine”. The Guardian. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2020.
  38. ^ Hannah Devlin; Ian Sample (ngày 10 tháng 3 năm 2020). “Hopes rise over experimental drug's effectiveness against coronavirus”. The Guardian. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  39. ^ “Safety and Immunogenicity Study of 2019-nCoV Vaccine (mRNA-1273) to Prevent SARS-CoV-2 Infection - Full Text View - ClinicalTrials.gov”. clinicaltrials.gov (bằng tiếng Anh). National Library of Medicine, National Institutes of Health. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2020.
  40. ^ “NIH clinical trial of investigational vaccine for COVID-19 begins”. National Institutes of Health (NIH) (bằng tiếng Anh). National Institutes of Health. ngày 16 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2020.
  41. ^ “NIH clinical trial of investigational vaccine for COVID-19 begins”. US National Institutes of Health. ngày 16 tháng 3 năm 2020.
  42. ^ “China CDC developing novel coronavirus vaccine”. Xinhua News Agency. ngày 26 tháng 1 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2020.
  43. ^ Jeong-ho, Lee; Zheng, William; Zhou, Laura (ngày 26 tháng 1 năm 2020). “Chinese scientists race to develop vaccine as coronavirus death toll jumps”. South China Morning Post. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2020.
  44. ^ Cheung, Elizabeth (ngày 28 tháng 1 năm 2020). “Hong Kong researchers have developed coronavirus vaccine, expert reveals”. South China Morning Post. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2020.
  45. ^ Chen, Eli. “Wash U Scientists Are Developing A Coronavirus Vaccine”. news.stlpublicradio.org (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  46. ^ Mazumdar, Tulip (ngày 30 tháng 1 năm 2020). “Coronavirus: Scientists race to develop a vaccine”. BBC News. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2020.
  47. ^ “Novel Coronavirus vaccine manufacturing contract signed”.
  48. ^ “The vaccine hunters racing to save the world from the coronavirus pandemic”. ngày 14 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  49. ^ “Trials to begin on Covid-19 vaccine in UK next month”.
  50. ^ “Saskatchewan lab joins global effort to develop coronavirus vaccine”. CBC News. The Canadian Press. ngày 24 tháng 1 năm 2020. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2020.
  51. ^ Vescera, Zak (ngày 6 tháng 3 năm 2020). “U of S team gets federal dollars to develop COVID-19 vaccine”. Saskatoon StarPhoenix. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2020.
  52. ^ Mishra, Manas (ngày 29 tháng 1 năm 2020). Orr, Bernard; Kuber, Shailesh (biên tập). “Johnson & Johnson working on vaccine for deadly coronavirus”. Reuters. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 19 tháng 2 năm 2020.
  53. ^ “Vaxart (VXRT) - A long shot or perfect shot?”. NASDAQ, RTTNews.com. ngày 25 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 1 tháng 3 năm 2020.
  54. ^ “Defense Department Press Briefing Investigating and Developing Vaccine Candidates Against COVID-19 (Transcript)”. Arlington, VA: United States Department of Defense. ngày 5 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  55. ^ “KU-forskere får EU-bevilling til vaccine mod coronavirus” (bằng tiếng Đan Mạch). University of Copenhagen. ngày 6 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  56. ^ Gilgore, Sara (ngày 10 tháng 3 năm 2020). “Novavax's coronavirus vaccine program is getting some help from Emergent BioSolutions,”. Washington Business Journal. Charlotte NC: American City Business Journals.
  57. ^ Smith, Micholas; Smith, Jeremy C. (ngày 10 tháng 3 năm 2020). “Repurposing Therapeutics for COVID-19: Supercomputer-Based Docking to the SARS-CoV-2 Viral Spike Protein and Viral Spike Protein-Human ACE2 Interface”. ChemRXiv. doi:10.26434/chemrxiv.11871402.v4.
  58. ^ Andrew, Scottie (ngày 19 tháng 3 năm 2020). “The world's fastest supercomputer identified chemicals that could stop coronavirus from spreading, a crucial step toward a vaccine”. CNN. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  59. ^ “Will take one-and-a-half to two years for India to develop vaccine for COVID-19: Health Ministry”. Economic Times. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2020.
  60. ^ “Coronavirus: Commission offers financing to innovative vaccines company CureVac”. European Commission. ngày 16 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 19 tháng 3 năm 2020.
  61. ^ “Pfizer and BioNTech announce joint development of a potential COVID-19 vaccine”. TechCrunch. ngày 18 tháng 3 năm 2020. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  62. ^ Sara Gilgore (ngày 18 tháng 3 năm 2020). “Emergent BioSolutions dives into another coronavirus vaccine effort”. Washington Business Journal. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2020.
  63. ^ “Tổng thống Putin tuyên bố Nga sở hữu vaccine COVID-19 đầu tiên trên thế giới”. VTV. 11 tháng 8 năm 2020.
  64. ^ Kertscher, Tom (ngày 23 tháng 1 năm 2020). “No, there is no vaccine for the Wuhan coronavirus”. PolitiFact. Poynter Institute. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2020.
  65. ^ McDonald, Jessica (ngày 24 tháng 1 năm 2020). “Social Media Posts Spread Bogus Coronavirus Conspiracy Theory”. FactCheck.org. Annenberg Public Policy Center. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 8 tháng 2 năm 2020.

Liên kết ngoài

This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit). Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply. Images, videos and audio are available under their respective licenses. Cover photo is available under CC BY 2.0 license.